Dagana 16. - 18. nóvember 2000 sótti ég á vegum
BSRB ráðstefnu í Osló undir heitinu Markaðsvöld eða lýðræðileg stjórn? (Markedsmakt eller
demokratisk styring?) með undirtitlinum Ráðstefna
um Heimsviðskiptastofnunina (WTO), markaðsfrjálshyggju og valkosti við „rétt hinna sterkustu“.
Að ráðstefnunni stóðu sex samtök sem hafa beint
gagnrýnum augum að þeirri alþjóðlegu þróun sem hefur verið táknuð með orðum
eins og hnattvæðing, nýfrjálshyggja, markaðsvæðing og einkavæðing. Þessi samtök
eru:
·
Nettverk
mot markedsmakt - for demokratisk styring
·
FOKUS (Forum
for kvinner og utviklingsspørsmål)
·
ForUM for
Utvikling og Miljø, gruppa om WTO og handel
·
Diakonhjemmets internasjonale
senter
Flestir fyrirlesaranna voru norskir: fræðimenn,
fulltrúar frá bændasamtökum, verkalýðshreyfingunni, náttúruverndarsamtökum,
samtökum sem láta sig þróunarlöndin varða, starfsmenn ráðuneyta og fleiri.
Leitað hafði verið til ráðherra en þeir sáu sér ekki fært að koma.
Auk norsku fyrirlesaranna voru fjórir erlendis
frá. Þeir voru: Susan George,
einn virtasti fræðimaður heims um þessi mál, Mike Waghorne,
aðstoðarframkvæmdarstjóri PSI (Public Service
International) sem heimsótti okkur fyrir fáum árum, prófessor Yash Tandon frá
Zimbabwe, sem starfar fyrir International
South Group Network, og Alice Raymundo frá Filippseyjum, sem starfar fyrir
hina alþjóðlegu hreyfingu smábænda, Via
Campesina.
Ráðstefnan fór þannig fram að fyrst var fundur þar
sem allir erlendu gestirnir héldu inngangserindi um eðli og áhrif Heimsviðskiptastofnunarinnar (WTO) og hinna
alþjóðlegu viðskipta- og efnahagsstofnana og síðan fjölluðu þau Susan George og
Mike Waghorne nánar um markaðsfrjálshyggju og einkavæðingu. Að því loknu skiptu
ráðstefnugestir sér milli funda sem fóru fram samtímis um áhrif þessarar
þróunar á hin ýmsu svið samfélagsins og heimshluta, svo sem lýðræðið,
landbúnaðinn, þróunarlöndin, velferðarmálin og umhverfismálin, og var þá úr
vöndu að velja hvern dagspart enda gátu verið á sama tíma tveir jafnáhugaverðir
fundir.
Ég sótti þrjá fundi auk hinna sameiginlegu:
1. Hin hnattræna ríkisstjórn - WTO, Alþjóðabankinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, en
inngangserindi héldu Susan George og Anne Beathe Kristiansen formaður í Senterungdommen (æskulýðssamtök
Miðflokksins).
2. Baráttan fyrir réttindum
verkafólks með erindum Jon Ivar Nålsund forstöðumanns alþjóðadeildar norska alþýðusambandsins, LO, og Yash Tandon.
3. Hnattvæðing andstöðunnar með
erindum Reidun
Heiene frá Prag 2000-nefndinni, Alice Raymundo og Tore Linné Erikson kennara í
alþjóðahagfræði og samfélagsfræði þróunarlandanna við Høgskolen i Oslo.
Það vekur strax athygli þegar farið er á slíka
ráðstefnu erlendis að þótt almenningur sé upp til hópa kannski ekki mikið inni
í þessum málum, þá er þó miklu meira fjallað um þau en hér hjá okkur, ekki bara
vegna áhuga á því sem er að gerast í fjarlægum löndum, heldur einnig af því að
þróunin heima fyrir er hluti af þessari alþjóðlegu þróun. Þannig stóð upp á
einum fundinum trúnaðarmaður hjá strætisvagnafyritæki Oslóborgar, Oslo
Sporveier, og lýsti því hvernig þessi þróun kemur við það fyrirtæki, starfsmenn
þess og viðskiptavini. En það er ekki bara nýfrjálshyggjan og einkavæðing í
alþjóðlegu samhengi sem er meira í umræðunni í Noregi en hér, þangað hafa líka
borist fréttir af hinni alþjóðlegu andófshreyfingu sem kom fram í Seattle í lok
nóvember 1999 og Prag í september sl. og lítið hefur frést af hér ef undan eru
skildar stakar fréttir af óeirðaseggjum í þessum tveimur borgum.
Ég ætla að greina frá því helsta sem kom fram á
þessari ráðstefnu.
Hnattvæðing er mjög óljóst hugtak og menn leggja
mismunandi merkingu í það eftir því hvaða afstöðu þeir hafa, eða eins og Susan
George orðaði það: Hnattvæðing er stórt hugmyndafræðilegt hugtak sem fær okkur
til að halda að við séum öll að ganga saman til fyrirheitna landsins. En að
mati fyrirlesaranna er í raun ekki um slíka sameiginlega skrúðgöngu að ræða,
þvert á móti, þetta er skrúðganga forréttindafólksins sem meiri hluta jarðarbúa
er meinað að vera með í og er reyndar ýtt til hliðar. Hin efnahagslega hlið
hnattvæðingarinmar lýsir sér m.a. í því að framleiðslunni er stjórnað af
fjölþjóðlegum fyrirtækjum sem líta á allan heiminn og öll svið samfélagsins sem
viðfangsefni sitt og hefur æ meiri áhrif á pólitíska og efnahagslega
stefnumótun um allan heim. Á ráðstefnunni var hnattvæðingunni m.a. lýst sem
stórauknu frelsi og möguleikum til arðráns. Einkaaðilum, – eða öllu heldur
fjölþjóðlegum fyrirtækjum en ekki einkaaðilum í skilningnum framtakssamir
einstaklingar, – er gert kleyft að gína yfir og græða á miklu fleiri sviðum
samfélagsins en áður og flytja starfsemi sína þvers og kruss um heiminn eftir
hentugleikum.
Sumir þátttakenda höfðu efasemdir um að
hnattvæðingin væri nýtt fyrirbæri, hið alþjóðlega efnahagskerfi væri eldgamalt
og hefði t.d. værið lýst af fræðimönnum
snemma á 20. öldinni undir heitinu heimsvaldastefna. Tore Linné Eriksen gekk
enn lengra og sagði að hnattvæðingin hefði að vissu leyti hafist fyrir meira en
500 árum, sem minnir á að í Suður-Ameríku andæfði fjöldi manna hátíðarhöldunum
sem haldin voru í tilefni þess að 500 ár voru liðin frá komu Kólumbusar til
Ameríku (líklega þótti norður-amerískum indjánum ekki taka því að andæfa hinum
íslensku hátíðahöldum vegna Ameríkuferða Leifs Eiríkssonar). En hins vegar
hefði á undanförnum árum verið létt af ýmsum hindrunum á viðskiptum,
fjárfestingum og fjármagnsflæði þvert á landamæri, sem settar höfðu verið upp
þegar kom fram á 20. öldina, en það hefur samfara aukinn tækni fært
alþjóðavæðingu fjármagnsins á annað stig en hún hefur verið áður.
Þannig hafa þau lönd, sem nú standa best að vígi
efnahagslega og hófu sína efnahagslegu og tæknilegu nútímaþróun fyrr en
þróunarlöndin, sem þá voru mörg hver í nýlendufjötrum, haft möguleika á að
verja sína innri uppbyggingu með efnahagslegum reglum og höftum, sem nú eru
afnumin þegar þessi ríki þurfa ekki lengur á þeim að halda. Þróunarríkin þurfi
hins vegar að geta sett slíkar reglur sér til verndar en er varnað þess svo að
hin ríkari lönd og fjölþjóðafyrirtækin fái aðgang að þeim. Þannig sé hið nýja
alþjóðlega efnahagskerfi sett upp á forsendum hinna ríkari landa og
fjölþjóðlegu fyrirtækjanna.
Í annan stað var bent á að sú hugmynd, sem varð
ríkjandi þegar kom fram á 20. öldina í ýmsum þróuðum iðnríkjum, einkum í Evrópu
en síður í Bandaríkjunum, að fólk hafi rétt
til ýmissa grunnþarfa, svo sem menntunar, húsnæðis, heilsugæslu, vatns,
samgangna o.fl,. sé að hörfa fyrir hugmyndinni um að hafa rétt til að kaupa þessa þjónustu. Þarna er
hugmyndafræði, sem verkalýðshreyfingin og félagslega sinnaðir stjórnmálaflokkar
fengu viðurkennda, að hörfa fyrir hugmyndafræði, sem gróðaöflin standa fyrir
sér í hag og veldur vaxandi bili milli þjóðfélagshópa jafnt á alþjóðavísu sem
innan einstakra landa. Hugmyndin um samstöðu, samvinnu og samábyrgð er gerð
útlæg. Sem dæmi um hvernig þessi hugmyndafræði hefur grafið um sig lýsti Tore
Linné Eriksen því hvernig Noregur hefur breytt stefnu sinni varðandi
þróunaraðstoð á 9. áratugnum og 1987 voru settir sömu skilmálar fyrir
þróunaraðstoð og Alþjóðabankinn hefur sett fyrir lánveitingum, þ.e. einhvers
konar „aðlögunaráætlanir“ (structural
adjustment programs). Í þessu sambandi var bent á að þetta hefði gerst um
svipað leyti og olíugróðinn færði Norðmönnum meira fjármagn í hendurnar og
fjármagnsútflutningur fór vaxandi frá Noregi. Og hefur ekki skipt máli í þessu
sambandi hvaða ríkisstjórn hefur verið við völd, hvort hún kennir sig við
hægri, Krist eða verkalýðinn.
Settar hafa verið á fót stofnanir til að stuðla að
þessari þróun. Alþjóðabankinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn eru vissulega ekki
nýjar stofnanir, en þær fóru smám saman að vinna æ meir í þessa veru á 8.
áratugnum. Þá var til dæmis farið að setja hinar svokölluðu aðlögunaráætlanir
(structural adjustment programs - SAP) sem skilyrði fyrir lánum til þróunarlandanna,
en þessar áætlanir miða að því að losa um reglur og höft, draga úr
ríkisútgjöldum, þ.e.a.s útgjöldum til velferðarmála, og einkavæða. Með þessu
voru löndin opnuð æ meir fyrir erlendu fjármagni, það er að segja, unnin voru
ný svæði fyrir hin vestrænu fyrirtæki að vinna á. MAI-samkomulaginu, sem OECD
stóð fyrir, var ætlað að stuðla enn frekar að þessari þróun, en 1998 tókst að
koma í veg fyrir að það yrði að veruleika. Heimsviðskiptastofnunin tók til
starfa í ársbyrjun 1995 og tók við af GATT, sem var
aldrei formleg stofnun heldur alþjóðlegt samningsferli um tolla og viðskipti
sem hófst árið 1948. Það sem breyttist með WTO var að þar er um að ræða stofnun
sem starfar stöðugt, allir samningar sem gerðir eru á vettvangi hennar verða
meira bindandi og hún býr yfir dómstól og að hluta til virkum refsiákvæðum. Á
vettvangi WTO hefur verið unnið að því að samræma enn frekar og útvíkka
alþjóðlega efnahagslega samninga og í raun hefur hún m.a. tekið að sér að
framkvæma það sem til stóð með MAI-samkomulaginu.
Fyrirlesarar á ráðstefnunni lýstu WTO sem
einhverri ólýðræðilegustu stofnun sem um getur og því sé líka vonlítið að ætla
sér að breytu stefnu hennar, til þess sé einfaldlega enginn vettvangur – ekki
frekar en að breyta stefnu mafíunnar. Því var lýst hvernig forsvarsmenn
fjölþjóðafyrirtækjanna ráða ráðum sínum og koma sínum hagsmunum á framfæri á
vettvangi Alþjóðabankans, Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og WTO. Það eru svo ríkustu
löndin sem ráða WTO og þau ráða ráðum sínum á G-7 fundunum (eða G-8 þegar
Rússland fær að vera með). Hins vegar neyðast öll lönd til að vera með af því
að annars sitja þau úti í kuldanum og ríkisstjórnum þeirra er stillt upp við
vegg þegar kemur að því að taka ákvarðanir og samþykkja ýmsar reglur. Þannig
lýsti Yash Tandon, sem hefur verið ráðgjafi ríkisstjórnarinnar í Zimbabwe
varðandi WTO, ótrúlegum aðförum sem hann varð vitni að á fundi á vegum WTO í
Gabon, en þaðan kom hann beint til Osló. Þar voru ráðherrarnir frá Afríku
hreinlega teknir á eintal og komu út annarrar skoðunar en þeir höfðu lagt upp
með.
Alice Raymundo frá Filippseyjum fullyrti að á þeim
rúmum fimm árum sem WTO hefur verið starfandi hafi stofnunin haft mjög neikvæð
áhrif á efnahagslíf Filippseyja. Hún orðaði það svo að aðlögunaráætlanir
Alþjóðabankans, sem hann hefur nú lagt á hilluna vegna mikillar gagnrýni (eða,
segja sumir, gefið þeim nýtt yfirbragð og nafn: Povertry
Reduction and Growth Facility (PRGF)), hefðu í raun verið stofnanagerðar
með WTO. Hún sagði þessar stofnanir vera fyrst og fremst tæki ríkustu landanna,
einkum Bandaríkjanna, Evrópusambandsins og Japans, til að leysa eigin vandamál
á kostnað þróunarlandanna og þar hefðu svæðisbundin samtök, svo sem NAFTA, APEC og
fleiri, einnig sínu hlutverki að gegna sem og hernaðarbandalög á borð við NATO.
Reynslan sýnir að öflugustu ríkin geta venjulega
farið sínu fram, þau þurfa ekki alltaf að fara eftir þeim reglum sem WTO setur.
Ef ríki brýtur gegn WTO eru refsiákvæði, en þau virka bara ekki þegar t.d.
Bandaríkin eiga í hlut. Hins vegar virka þau ágætlega gagnvart þróunarríkjum
sem hafa veikari stöðu í hinu alþjóðlega efnahagskerfi.
En það er líka á hitt að líta, að oft eru
ríkisstjórnir þróunarríkjanna býsna ólýðræðislegar, þær eru margar hverjar fulltrúar
fámenns forréttindahóps í landinu sem nýtur góðs af hinum nýju reglum meðan
almenningur líður fyrir þær. Það á við margar þeirra eins og ríkisstjórnir
iðnríkjana að þær nota hnattvæðinguna sem skálkaskjól fyrir stefnu sína og
gerðir. Yash Tandon sagði að það væri ekki réttur skilningur að Afríku hefði
verið ýtt út á jaðarinn í þessu ferli, þvert á móti hefði hún verið innlimuð í
það og almenningur ofurseldur því.
Mike Waghorne fullyrti að WTO væri ekki fyrir
okkur, ekki fyrir verkalýðinn, verkalýðshreyfingin væri ekki velkomin í
höfuðstöðvar WTO. Og má hann gerst vita það en skrifstofa PSI, þar sem hann
starfar, er í Genf þar sem höfuðstöðvar WTO eru. Meira um samband
verkalýðshreyfingarinnar og WTO seinna.
Það urðu nokkuð skemmtilegar umræður um hugtakið
„hin hnattræna ríkisstjórn“. Velt var upp þeirri spurningu hvort með
hnattvæðingunni væri komin upp hnattræn ríkisstjórn, þ.e. hvort eitthvað sem
því nafni mætti nefna hefði tekið við af þjóðlegum ríkisstjórnum. Vissulega
hefðu áhrif einstakra ríkisstjórna minnkað og valdið færst meira í hendur
stofnana eins og Alþjóðabankans og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sem og
fjölþjóðafyrirtækja og óopinberra valdatækja eins og World Economic Forum, sem er
samráðsvettvangur stærstu fyrirtækja heims, og annarra slíkra samráðstækja eins
og European
Round Table og fleira. Völdin hafa líka færst í ríkari mæli til fárra ríkisstjórna.
T.d. ráða Bandaríkin mestu í Alþjóðabankanum og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og
ríkin sem mynda G-7 eða G-8 hittast til að leggja línurnar fyrir þróunina í
alþjóðastjórnmálum og efnahagskerfi heimsins. Í þessu sambandi verður auðvitað
ekki heldur litið framhjá þeim áhrifum sem það hafði þegar Sovétríkin leystust
upp.
WTO felur í sér GATT-samningana auk GATS- og TRIPs-samninganna,
sem nú er unnið að. TRIPs-samningarnir (Trade Related Intellectual Property
Rights) snúast um eignarrétt á hugverkum, uppfinningum, vörumerkjum o. fl. en
GATS-samningar greinast frá GATT (General Agreement on Tariff and Trade) með
því að í stað „trade“, viðskipti, er „service“, þjónusta, þ.e.a.s. GATS er
samningar um frjálsa verslun með þjónustu en ekki bara handfastar vörur eins og
GATT.
Og hér erum við komin að velferðarkerfinu og
einkavæðingu þess. Því miður varð ég að sleppa sérstökum fundi um
velferðarkerfið, þar sem hann var á sama tíma og fundurinn um réttindi
verkafólks, en á öðrum fundi var fjallað sérstaklega um einkavæðingu.
Með þessu ferli er eins og áður sagði verið að víkja
frá hugmyndinni um rétt til ákveðinna grunnþarfa sem hið opinbera hefur séð um
að uppfylla. Víðast hvar hefur almannaþjónusta verið rekin að hluta af
einkaaðilum, en í flestum vestrænum löndum utan Bandaríkjanna þó innan nokkuð
skýrra marka. Þetta eldgamla fyrirkomulag er nú nýtt til að rökstyðja
einkavæðingu með því að segja að opinber þjónusta sé í samkeppni við einkarekna
þjónustu og það verði að jafna samkeppnisstöðuna.
Það var bent á að einkavæðing væri ekki einfalt
hugtak, einkavæðing hefði ýmsar hliðar og gæti verið mismunandi víðtæk.
Hugtakið einkaaðilar hefur ekki heldur einfalda merkingu. Það er t.d. munur á
því hvort einstaklingur tekur við rekstri smáfyrirtækis eins og
hárgreiðslustofu eða hvort stór stofnun eins og sjúkrahús eða rafmagnsveita er
einkvædd til fjölþjóðafyrirtækis. Og svo eru ýmis afbrigði þar á milli. Stundum
væri einkvæðingu gefinn frelsandi hljómur, með einkavæðingu væri verið að losa
okkur undan firringu ríkisstofnunarinnar, en firringin væri bara ekkert minni
þegar fjölþjóðlegt fyrirtæki hefði tekið við stofnuninni af ríkinu eða
sveitarfélaginu og „hin ósýnilega hönd markaðarins“ réði þjónustunni.
Spurt var: Af hverju er einkavæðing orðin svona
vinsæl, eða er hún það? Kannski væri það í raun ekki svo, – þegar fólk væri spurt
hvort ætti að einkavæða rafmagnsveitur, vatnsveitur, póstþjónustu o.s.frv. væri
svarið oftast nei, en fólk væri bara sjaldnast spurt.
Bent var á að einokun væri vissulega slæm, en
samkeppni gæti líka verið af ólíku tagi. Samkeppni um gróða leiddi ekki
endilega af sér betri þjónustu, en stofnanir sem ekki eru reknar út frá
gróðasjónarmiði gætu hinsvegar haft samkeppni um góða þjónustu. Þar hefðu
stéttarfélög starfsmanna reyndar hlutverki að gegna, þau ættu að leggja metnað
sinn í að félagsmenn ynnu vel og veittu góða þjónustu.
Þá yrði líka að taka með í reikninginn það sem
kallað hefur verið „náttúruleg einokun“, t.d. vatnsveitur, skolp eða
rafmagnslínur og járnbrautir.
Einkavæðingu, sem og verktakasamningum, fylgir oft
spilling. Einnig er það blekking þegar almenningi er gefinn kostur á að kaupa
hlutabréf í einkavæddum fyrirtækjum og stofnunum. Þegar einkavætt var sem mest
í Bretlandi keyptu allt að 25% þjóðarinnar hlutabréf, en nær allir seldu
hlutabréf sín mjög fljótlega, vissulega oft með nokkrum hagnaði, en
stórfyrirtækin, sem svo keyptu þau, bjóða upp á dýrari og verri þjónustu svo að
hagnaðurinn varð lítill þegar til lengdar lét.
Það er ljóst að réttindi launafólks og
verkalýðshreyfingarinnar eiga mjög undir högg að sækja. Jon Ivar Nålsund
alþjóðafulltrúi LO lýsti því hvernig hin alþjóðlega verkalýðshreyfing hefur
tekið á þessu. Hann benti, eins og Mike Waghorne gerði líka, á mikilvægi Alþjóða vinnumálastofnunarinnar, ILO, sem
byggist á þríhliða samráði verkalýðshreyfingarinnar, atvinnurekenda og
ríkisstjórna og hefur gert samkomulag um fjölmörg réttindi verkafólks. Það væri
að vissu leyti veikleiki að stofnunin hefði engar leiðir til að fylgja eftir
samþykktum sínum og því séu margar reglur sem hún hefur samþykkt óvirkar í
mörgum löndum þar sem þær hafa ekki verið samþykktar af viðkomandi
ríkisstjórnum eða þjóðþingum (og þar er Ísland ekki barnanna best).
ILO hefur skilgreint þrjár
grundvallarreglur, sem byggast á 8 samþykktum:
·
Rétturinn til að ganga í verkalýðsfélag og semja á
félagslegum grundvelli.
·
Afnám hvers kyns þrælahalds, nauðungarvinnu og
barnavinnu.
·
Afnám allrar mismununar við ráðningu og vinnu.
Það hefur verið lögð rík áhersla á að allar
alþjóðlegar stofnanir viðurkenni þessar reglur. WTO, Alþjóðabankinn og
Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn eru tilbúin til að viðurkenna tvær hinar síðarnefndu,
en ekki réttinn til að ganga í verkalýðsfélög og semja á félagslegum
grundvelli. Því lýsti bankastjóri
Alþjóðabankans, James Wolfensohn, yfir síðast 23. október sl. á fundi sem
forsvarsmenn alþjóðasamtaka verkalýðsins áttu með honum og Horst Köhler
framkvæmdastjóra Alþjóðagjaldeyrissjóðsins.
Verkalýðshreyfingin náði því fram á sínum tíma að
eiga ráðgjafahóp hjá OECD en henni hefur
ekki orðið neitt ágengt varðandi WTO. Það má því segja að meira sé á brattann
að sækja nú en áður, en alþjóðasamtök verkalýðsins eru mjög meðvituð um þennan
vanda og leggja mikla vinnu í að koma rödd sinni að. En jafnframt er mjög
mikilvægt að veita verkalýðsfélögunum í þróunarlöndunum stuðning en oft eiga
þau undir högg að sækja gagnvart ríkisstjórninni heima fyrir.
Í lok ráðstefnunnar var vikið að
andófshreyfingunni sem hefur farið vaxandi á undanförnum árum gegn
einkavæðingu, niðurrifi velferðarkerfisins, vaxandi valdi fjármagnseigenda og
öðrum neikvæðum hliðum hnattvæðingarinnar. Einn hluti þessa andófs er vaxandi gagnrýni
verkalýðshreyfingarinnar um heim allan á einkavæðingu og niðurrif
velferðarkerfisins og varnarbarátta hennar gegn þeirri viðleitni að grafa undan
verkalýðshreyfingunni. Hins vegar er svo hin almenna
andófshreyfing sem stendur saman af ýmsum almannasamtökum svo sem
náttúruverndarsamtökum, samtökum frumbyggja, mannréttindasamtökum, samtökum
smábænda og ýmsum pólitískum samtökum sósíalista, anarkista og vinstrimanna af
ýmsu tagi og reyndar einnig miðjumanna. Reyndar hafa ýmsir hægri menn líka
andæft hnattvæðingunni, en það er að verulegu leyti á öðrum forsendum en andóf
hinna hreyfinganna og þeir hafa átt litla samleið með þeim.
Hvað samtök smábænda varðar má nefna samtökin Via Campesina, en einn fyrirlesaranna á
ráðstefnunni, Alice Raymundo, starfar hjá þeim. Þetta eru alþjóðleg samtök smábænda,
landbúnaðarverkamanna, frumbyggja og fleiri og aðild að þeim eiga um 70 samtök
í öllum heimsálfum, allt frá hinni öflugu og virku hreyfingu jarðnæðislausra
bænda og landbúnaðarverkamanna í Brasilíu, Movimento dos
Trabalhadores Rurais Sem Terra (MST) til Norsk bonde- og småbrukarlag. Via
Campesina og aðildarfélög þess hafa haldið uppi andófi gegn því hvernig
hnattvæðingarferlið hefur grafið undan lífsskilyrðum smábænda bæði í norðri og
suðri, en þar er um að ræða mikinn fjölda fólks sem hefur verið hrakið, ef ekki
út á guð og gaddinn, þá út í eyðimörkina eða öskuhauga stórborganna.
Á
síðustu mánuðum hefur verið tilhneiging
til að líta á 30. nóvember 1999 í Seattle sem tímamót. Þátttakendur á
ráðstefnunni greindi ekki á um mikilvægi þess sem þar gerðist. Hins vegar var
bent á að ætti að nefna tímamót mætti eins nefna 1. janúar 1994 þegar Zapatista-hreyfing indjánanna í Chiapas-héraði
í Mexíkó gerði uppreisn sem enn stendur, en þann sama dag tók
fríverslunarsamningur Norður-Ameríku, NAFTA, gildi. Þessi uppreisn hefur haft
mikil áhrif víða um heim, ekki síst meðal frumbyggja og bændahreyfinga í
þróunarlöndunum, og í kjölfar hennar voru haldnar alþjóðlegar ráðstefnur, hin
fyrsta í Chiapas 1996, og hefur gegnum þær orðið til samskiptanet hinna ýmsu
hreyfinga og samtaka.
Raunar
hafa ráðstefnur Sameinuðu þjóðanna í Ríó, Beijing og Kaupmannahöfn líka haft
sitt að segja þar sem hin ýmsu almannasamtök fengu þá tækifæri til að koma að
þeim ráðstefnum og þá mynduðust tengsl milli margra samtaka víða um heim.
Um miðjan 10. áratuginn voru þannig farnar að myndast og tengjast víða um heim andófshreyfingar gegn hinum ýmsu áhrifum nýfrjálshyggjunnar og vaxandi hnattvæðingu fjármagnsaflanna, sem m.a. sáust í Ameríku í andófi gegn NAFTA, Evrópu í andófi gegn ríkjandi stefnu eða þróun Evrópusambandinu og ekki síst víða um heim gegn MAI-samkomulaginu sem var hætt við árið 1998, m.a. vegna þessa andófs.
Það
sem sérstaklega var nefnt sem athyglisvert við mótmælin í Seattle var „the
turtle-teamster alliance“, þ.e.a.s. samstaða umhverfisverndarhreyfingarinnar og
verkalýðshreyfingarinnar, en verkalýðshreyfingin í Bandaríkjunum, AFL-CIO og fleiri samtök, skipulagði með
stuðningi alþjóðasamtaka verkalýðsins 40.000 manna göngu til að andæfa þeirri
stefnu sem var uppi hjá WTO og óttast var að mundi einkenna þá samningalotu sem
átti að hefjast með þessum ráðherrafundi í Seattle og kennd er við nýtt
árþúsund (Millennium
Round). Óttast var að í þeirri lotu yrði hagsmunum launafólks og annars
alþýðufólks ýtt til hliðar. Í ályktunum heimsþings Alþjóðasambands frjálsra
verkalýðsfélaga í vor var sagt að hafi sú truflun sem ráðherrafundurinn varð
fyrir af völdum mótmælanna orðið til að tefja upphaf þeirrar samningalotu og
tækifæri gæfist til að breyta um stefnu, þá hefði sú truflun orðið til góðs.
Hinar
öflugu mótmælaaðgerðir í Seattle urðu til þess að þessi sundurlausa
mótmælahreyfing hefur náð betur saman og í kjölfarið urðu mótmælaaðgerðir í
Washington vegna fundarhalda Alþjóðabankans og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um
miðjan apríl, í Prag vegna aðalfundar þessara sömu stofnana 26. september sl.
og í Melbourne í Ástralíu vegna fundar World Economic Forum 11. september. Við
skipulagningu þessara aðgerða var internetið notað mikið, settar voru upp
vefsíður og notuð tölvupóstnet til samskipta (http://www.a16.org/,
http://www.s26.org/, http://www.s11.org/).
Rétt
er að geta þess að þátttakendur á ráðstefnunni sem voru í Seattle og Prag sögðu
að alltof mikið hefði verið gert úr þætti óeirðarseggja í þessum mótmælum,
óeirðir yrðu alltaf áberandi og vektu mesta athygli fréttamanna, en þessi
mótmæli hefðu að mestu leyti farið friðsamlega fram og það væri stefna flestra
þeirra aðila sem að þessum aðgerðum komu að mótmæla á friðsamlegan hátt og
meðal annars hefði verið mikið um fundi og ráðstefnur andófsmanna sem fólu í
sér upplýsingar og skoðanaskipti. Þessum hliðum mótmælanna hefðu fjölmiðlar
ekki sýnt mikinn áhuga.
Þessar
aðgerðir hafa haft alþjóðlega tilvísun og þátttöku en einnig má geta mikilla
mótmælaaðgerða í Argentínu í vor, verkföll á Indlandi, einhver hin umfangsmestu
í langan tíma, verkföll í Suður-Kóreu og uppreisnarástand í Bólivíu og Ekvador,
svo aðeins séu nefndir stærstu atburðir
síðastliðins árs sem tengjast einhverjum fylgifiskum hnattvæðingarinnar.
Ennfremur má geta „the Asian Caravan“ sem eru samræmdar aðgerðir í mörgum löndum Suður- og
Suðaustur-Asíu nú í nóvember og undirbúning að aðgerðum vegna toppráðstefnu
Evrópusambandsins í Nissa í Frakklandi 6. - 7. desember, en að honum standa
fjölmörg samtök svo sem ATTAC
(samtök sem starfa í mörgum löndum og berjast fyrir svokölluðum Tobin-skatti á
fjármagnsviðskipti með aðild einstaklinga og verkalýðsfélaga og fleira
almannasamtaka), Evrópuganga gegn atvinnuleysi (European Marches against Unemployment, Job
Insecurity and Exclusions), verkalýðsfélög, einkum í Frakklandi og á Spáni
og Evrópusamtök verkalýðsfélaga (ETUC). Tilefni
mótmælanna er, svo vitnað sé til upphafs ályktunar ETUC í tilefni þeirra:
„Evrópa snýst of mikið um markaði og fjármagn. Evrópa snýst of lítið um
atvinnu, um fólk, mannlega reisn og samstöðu. Þessu verður að breyta.“ (Sjá http://www.etuc.org/en/index.cfm?target=/EN/Press/releases/presidence/PR61e-00.cfm).
Þá ber ekki síst að nefna undirbúninginn að World Social Forum (félagslegt
heimsþing) í bænum Porto Alegre í Brasilíu í 25. - 30. janúar næstkomandi. Þessi
ráðstefna verður haldin á sama tíma og World Economic Forum heldur sinn árlega
fund í Davos í Sviss, en þar hafa í mörg ár komið saman stjórnendur stærstu
fyrirtækja heims ásamt sérfræðingum og stjórnmálamönnum til að leggja línurnar
fyrir hinar alþjóðlegu efnahagslegu stofnanir og ráðandi ríkisstjórnir í
heiminum.
Að World Social Forum koma fjölmörg almannasamtök
víða um heim. Undirbúningur hefur verið í höndum átta brasilískra samtaka, m.a.
ATTAC í Brasilíu, áðurnefndra samtaka jarðnæðislausra, MST, og stærsta verkalýðssambands
Brasilíu, Central Única dos Trabalhadores
(CUT). Yfir áttatíu önnur samtök í Brasilíu og hátt á annað hundrað í öðrum
löndum í öllum heimsálfum koma að ráðstefnunni, verkalýðssamtök, samtök
menntamana, mannréttindasamtök, bændasamtök, stúdentasamtök, kristileg samtök,
náttúruverndarsamtök o.s.frv.
© Einar Ólafsson