Ber allt árið (DV, 1998)
Í einni af þeim mörgu sviptingum sem orðið hafa á lífi mínu þetta árið fann ég mig skyndilega sem heimilisgest í miðri kjarnafjölskyldu (pabbi, mamma, börn og bíll) í austurbænum. Þarna hafði ég dvalarstað um nokkra hríð og fylgdist að sjálfsögðu (menningarfræðingurinn sjálfur) af athygli með lífsháttum þessa undarlega kynstofns, sem ég hef aldrei komist í slíkt návígi við áður.
Reyndar var ég ekki fyrr komin inn á heimilið en fullorðna fólkið flúði vestur á land, og ætlaði sér þar að eiga frítíma og huggulegheit, í friði frá gestaþvargi og börnum. En mikil var undrun mín þegar þau hjónin komu siglandi heim með heilan bílfarm af berjum; bláberjum, aðalbláberjum, krækiberjum. Frítímanum hafði verið varið með berjatínur í hönd uppi í hlíð að nýta sér gjafir náttúrunnar og safna forða til haustsins. Og ekki nóg með það, upp úr kistum voru hífðir pokar með frystum berjum frá í fyrra og út vorum við fósturdóttir úlfanna og heimasætan sendar, í garð, að tína rifsber.
Og upphófst nú hin skrautlegasta uppskeruhátíð. Berjapokar, tunnur og kassar ultu af svölum inn á eldhúsgólf og stórir pottar svifu um eldhúsið, allt að því er virtist af eigin völdum, líkt og meistarinn hefði lagt hönd á plóg. Sultur bulluðu og saftir síuðust, og berjahrat lá í hverri skál og fannst í rönd innaná hverju glasi. Smátt og smátt blánaði eldhúsið, fyrst gólfið, svo bekkurinn, ísskápurinn og loks stólarnir. Húsmóðirin var berjablá uppá olnboga, og við öll, gestir og heimilisfólk komin með krónískan bláma í varirnar, sem ýmist ætti að benda til hjartagalla eða ofgnóttar rauðvíns. Það voru ber út um allt, lítil rúllandi ber á flótta undan pressu, hakkavél eða suðu, eða stórir útilokaðir græðlingar og ofþroskaðir; grænir eða fölir hjúfruðu þeir sig saman og biðu örlaga sinna.
Ég gat ekki hugsað um annað en ber og bláma. Á nóttunni dreymdi mig hamslausar karnívalískar aðfarir þarsem fjölskyldan öll stóð á stappi í berjaámum, meðan helblátt og höfugt berjavínið gusaðist upp um veggi í blóðrauðum slettum og streymdi út um rennur og yfir öllu glotti máninn fullur út í annað. Þegar ég vaknaði í ilmandi berjailmi vissi ég ekki lengur hvað var raunveruleiki og hvað ekki og leitaði lengi að svarbláum, miðalausum flöskum. Líklegast voru þær bara of vel faldar.
Uppskeruhátíðir eru nokkuð sem við svalir Íslendingar höfum verið fremur slöpp við. Þrátt fyrir að hér sé stöðug umræða um uppskerur, sprettu og aflabrögð þá virðist samfélagið ekki finna sig knúið til að fagna slíku sérstaklega eða gera sér út því mat (nema mat). Uppskeruhátíðir eru hinsvegar ákaflega merkilegt fyrirbæri, þarsem hefð er fyrir því að fólk sleppi sér og gleymi þannig hinum daglega veruleika og amstri í nokkra tíma (daga (sumir segja alveg)), fái ákveðna úthreinsun í algleymi ávaxta náttúrunnar og kveðji hverfandi sól. Ekki bara er þetta sálarhreinsandi og upplífgandi heldur býr í þessum hátíðum kraftbirtingarmáttur varanlegra breytinga og þjóðfélagslegs umróts (segja sumir), og því enn meiri missir að slíku hér á landi.
En hver veit nema slíkar prívat-uppskeruhátíðir fari fram á fleiri heimilum? Friðhelgi einkalífsins er Íslendingum háheilög, og engin leið að vita hvað fer fram innan veggja virðulegra heimila í austurbænum.

Neðanjarðar (DV, 1998)
Neðanjarðarlestargöngin í London minna ekki lítið á þau göng sem listamaðurinn Giger hannaði fyrir Alien-myndina á sínum tíma. Þröng dimm og þakin rörum og köflum og gúmmíhúðuðum snúrum af ýmsu tagi; kona gæti næstum haldið að hún væri lent í miðri hryllingsmynd um geimverur og sæborgir (svo ekki sé minnst á uppáhaldsmyndina um allar mannæturnar sem höfðu lokast inni þegar einhver göngin hrundu). Lengi vel þekkti ég London bara neðanjarðar, rétt skrapp upp til að kaupa mér í matinn eða bók og frekar en að labba tíu skref frá Forbidden Planet við Tottenham Court Road stöðina í kaffihúsið Freud's við Covent Garden skellti ég mér niður í 'túbuna' og ferðaðist einn hring um undirgöng.
Neðanjarðarlestir er eitthvað sem ég sakna sárlega á Íslandi. Það er eitthvað svo afskaplega heimilislegt að vera þarna, djúpt niðri í jörðinni, í alltumvefjandi kerfi undirgangna; fyrir mér eru þessi göng bæði verndandi og huggandi (sem er náttúrulega mjög freudískt). Þar fyrir utan er þetta bæði snöggur og þægilegur ferðamáti, sem er nokkuð sem vantar tilfinnanlega hér heima.
En það er ekki bara umferðarlega séð sem undirgöng á Íslandi myndu nýtast, það væri ekki síður hægt að koma upp neðanjarðargangnakerfi sem ferðamannagildru. Þannig væri hægt að bjóða upp á ferðir um jarðfræði Íslands, þarsem ferðamenn geta setið í brynvörðum lestum með skotheldum gluggum og ferðast um hin kviku undur landsins, og kynnst lifandi jörð augliti til auglitis; séð hvernig goshverir virka neðanfrá, fylgst með eldgosi magnast og átt á hættu að kremjast hægfara í gini fleka-kenningarinnar undir Þingvöllum. Ekki er síður vænlegt að grafa göng gegnum jökla og kletta, þá þarf fólk ekki lengur að skoða innyfli þessara náttúrufyrirbæra með því að hrynja í sprungur og glufur. Göngin mætti síðan framlengja út í sjó, þarsem hægt væri að útbúa glergöng og hvelfingar, einskonar ranghverft sædýrasafn (mínus apana, ljónin og ísbirnina), og geta ferðamenn þá skoðað hið auðuga sjávarlíf í sínu náttúrulega umhverfi; hvalaskoðunin geysivinsæla myndi taka á sig nýja vídd þegar hvalirnir rekast þunglega utan í glerbúrin.
Ísland mætti þá auglýsa sem hið nýja Atlantis, undraland sem skoða má bæði neðanjarðar og sjávar, land goðsagna og bókmenntalegra uppgötvana. Bók Jules Verne, Leyndardómar Snæfellsjökuls, mætti taka og endurskrifa, flikka upp á íslenskuna og straumlínulaga plottið með áherslu á jökul og neðanjarðarundur Íslands; og fá svo Friðrik Þór til að kvikmynda. Sömuleiðis myndi Kristnihald undir Jökli skapa sér nýjar vinsældir, líka í örlítið breyttu formi, til þess að leggja frekari áherslu á þetta með undir jöklinum, auk þess sem skipta þyrfti Snæfellsjökli út fyrir Vatnajökul.
Þessi mynd af Íslandi sem undralandi náttúruhamfara er þegar byrjuð að taka á sig form í hugum útlendinga, sérstaklega eftir hinn ýkta fréttaflutning af eldgosinu undir Vatnajökli. Þjóðverji nokkur spurði mig andaktugur hversu miklu af landinu hefði skolað burt í hamförunum. Hann hafði engar spurnir haft af Íslandi síðan þessar gosfréttir og hélt jafnvel að landið hefði klofnað og sokkið, og væri því orðið að hinu nýja Atlantis. Ég játti þessu strax og sagðist vera náttúruhamfarandi flóttamaður.
Og svo lýsti hann yfir áhuga á því að hjóla kringum Ísland.Fyrirmyndarríkið (DV, 1998)
Á Pólsku götunni í Sóhó er súshí-staður sem heitir "Yo-Sushi" og er afskaplega svalur og smartur. Við dyrnar tekur á móti manni (eða konum) ungur þjónn og vagn-róbot sem ber köld drykkjarföng og segist vera framtíðin. Þessir félagar afhenda gestum bláan gúmmímatseðil og senda þá áfram með bláhærðri þjónustustúlku sem vísar fólki til sætis við stórt hringborð. Þar setjumst við háhælaðar við einskonar hringlaga bar en ofaná honum er færiband sem ferðast í hringi kringum borðið, hlaðið litlum diskum með hráum fiski og hrísgrjónum, vandlega innpökkuðu í svargræn söl. Diskarnir eru litamerktir eftir verði og síðan er þetta bara spurningin um að giska á hvað er hvað; er þetta rauða þarna sneið af handarbaki kokksins eða makríll? og eru þessir humarhalar enn á lífi eða var þetta bara hökt í færibandinu? og hvað með þessi appelsínugulu augu milli þangveggja, horfa þau til baka, eða virðast þau bara gera það? Fyrir fótum okkar ferðast svo drykkjarfangaróbotarnir, annar með karlkynsrödd og hinn kvenrödd og bjóða okkur velkomnar til framtíðarinnar. Enda borgaði það sig ekki að klikka á kalda saki-inu úr plastdós róbotsins, og að panta gamaldags heitt saki í postulínsflösku, því hún lak (í alvöru).
Og þarna sá ég í einu vet-fangi (sbr. sjávarfang) framtíð Íslands. Við erum stöðugt að leita leiða við að nýta betur og kynna okkar einstaka gæðafisk, auk þess sem það er mjög ákjósanlegt að höfða til japanskra ferðamanna. Ísland mætti því auglýsa upp sem einskonar súshí-eyju, "Yo-Iceland", en hringvegurinn hentar einstaklega vel fyrir færiband af þessu tagi, þarsem sjá má fyrir sér marglita diska rúlla hjá og túrhestana grípa sér snakk af og til. Ísland sem einnar nætur erótískt ævintýri stendur hér enn fyrir sínu, en súshí er ákaflega munúðugur matur einsog allir vita sem fundið hafa brimsölt ígulkerjahrogn bráðna á tungunni.
Hvalveiðar kæmust aftur á blað, en hrár hvalur er mikill eðalmatur; hér væri hægt að slá sér upp á Keikó, með slagorðum eins og "komið og smakkið á Keikó", auk þess sem hægt væri að nýta trilluflotann og bjóða upp á rómantískar veiðiferðir þarsem fengurinn er snæddur á staðnum. Trillukarlarnir yrðu allir sendir á súshí námskeið og myndu dobbla sem kokkar. Sjávarútvegnum yrði borgið auk þess sem kvótaspurningin þurrkaðist út; hér eru það gæði en ekki magn sem gilda. Þarna er líka komið kjörið tækifæri til að gleyma öllum þorramatarkrísum, með tilheyrandi þjóðernisvitund og hella sér heilshugar út í alþjóðleikann. Súshí-færibandið yrði einskonar áþreifanlegt net eða vefur sem tengdi Ísland alheiminum, auk þess að spyrða fagurlega saman kynslóðabilin, því öll hljótum við að geta sameinast um fiskinn.
Ísland er eftir allt land ferskleikans og hreinleikans, þarsem mengun er í lágmarki, loftið er tært og landslagið óvænt. Það er því furðulegt að ekki skuli enn hafa tekist að gera þessa eyju að ferðamannaparadís, líkt og Mallorka og Kanarí. En við megum ekki láta deigan síga, né láta válynd veður og kaldranalegar strandir spilla okkur sýn, framtíð Íslands liggur í fiskinum, líkt og fortíðin.
Síðan tína túristarnir saman diskana sína og borga í tollinum á leiðinni úr landi.Hvernig raða skal lýðræði (DV, 2000)
Ég er eitt af þeim smádýrum í múmíndalnum sem hef aldrei alminnilega skilið pólitík. Ekki svo að skilja að ég sé ekki pólitísk: ég hef skýrar og ákveðnar skoðanir á pólitík og rek heilmikla heimatilbúna pólitíska stefnu, en það er þetta með pólitíkina sem vandlega afmarkað fyrirbæri, stjórnmálaumræðuna og stjórnmálafræðina sem ég bara næ ekki. Þetta er alltsaman ábyggilega mjög merkilegt og bráðnauðsynlegt (allavega hlýtur kona að álykta svo þegar hún horfir uppá grafalvarlega jakkafataskrýdda karla ræða pólitík í sjónvarpinu (sem betur fer sér hún slíkt hvergi annarsstaðar)) en þegar ég verð fyrir því að lesa um stjórnmál eða heyra talað um stjórnmál þá hef ég allt í einu athyglisgáfu á við menntskæling (innan við 1 mín.) og fer að hugsa um eitthvað annað. Eins og til dæmis ... bókasöfn.
Þannig var það að þegar svo atvikaðist að ég fékk í hendur fagurlega bleika bók um framtíð lýðræðis á tímum hnattvæðingar, þá byrjaði ég samviskusamlega að lesa formálann og fann hvernig ég fylltist áhuga um þetta merka málefni: hver verða örlög lýðræðis í tæknivæddri framtíð? á lýðræði eftir að flækja sig vandlega í vefjum tæknisamfélagsins eða verður lýðræðið eitt af þeim fjölmörgu fyrirbærum (eins og mennska, náttúra, peningaseðlar) sem falla í gegnum möskva netsins og týnast í sílíkonhafinu? Ég hef einmitt lesið svo mikið af áhugaverðum sæberpönk skáldsögum sem taka á þessari spurningu um lýðræði og alvald stórfyrirtækja, mikið er nú sæberpönkið merkileg og vanmetin bókmenntagrein, sem minnir mig á að bókasafnið á allt of lítið af góðu sæberpönki – úbbs, sjáiði, þarna er ég aftur komin út í bókasöfnin.
Reyndar, þegar ég fer að hugsa um það, þá eru bókasöfn alveg ofboðslega gott dæmi um lýðræði.
Þegar ég vann fyrst hjá Borgarbókasafninu var ég nýútskrifaður bókmenntafræðingur og stútfull af þekkingu á heimsbókmenntunum, ismum og atviksorðum. Það kom því einhvernveginn ótrúlega flatt upp á mig, þegar ég var að raða í hillur, samviskusamlega eftir stafrófsröð, að á bókasafninu er enginn greinarmunur gerður á bókum. Enginn gæðamunur, á Borgarbókasafninu er ekkert stigveldi í bókmenntum, engin kanóna. Barbara Cartland heldur móðurlegri verndarhendi yfir Raymond Carver, Dostojevski nuggar kjölum saman við Arthur Conan Doyle, Sue Grafton og Maxím Gorkí snúa bökum saman, James Joyce og Jóhamar eru mestu mátar og Halldór Laxness deilir glaður hillu með H. R. Haggard. Rithöfundar allra þjóða sameinast undir merkjum stafrófsins, og það eina sem aðskilur Suður-afríska höfundinn Coetzee frá Guðrúnu frá Lundi eru nokkrir bókstafir. Sömuleiðis er flokkakerfið lýðræðislegt þarsem heimspeki, dulspeki og tölvufræði eiga samleið, listir og íþróttir eru dús og ýktar æviminningar eru óhikað felldar undir sagnfræði.
Snemma á morgnana, þegar myrkrið lúskrar enn í augum glugganna má heyra lágt muldur úr hillunum þarsem Raskolnikof og Sherlock Holmes ræða um glæpi og refsingar og veikt skrjáf þegar Bjartur snýr aftur úr ævintýraferð til náma Salómons konungs; Joyce hækkar röddina þegar hann predikar módernisma yfir Jóhamri og deilan endar með litlum dynk. Bók liggur á gólfinu. Sagan segir að á nýjársnótt fari bækurnar á skrið og skiptist á síðum; markmiðið er að búa til bók sem inniheldur eina lykilsíðu úr öllum heimsins bókum. Enginn hefur enn fundið þessa bók bókanna en þeir sem hana lesa öðlast eilíft líf.
úlfhildur dagsdóttir