RUV
: Kvikmyndagagnrýni
Memento
– Christopher
Nolan, 2000 (RÚV, 2001)
Memento má þýða sem minjagrip,
eins og ferðamenn kaupa til að minnast ferðar,
en orðið getur líka vísað
til minnismiða, eitthvað sem er skrifað
niður eða geymt til minnis. Og svo getur
memento líka verið ljósmynd, því
ljósmyndin er jú hinn klassíski
minjagripur.
Kvikmyndin Memento byrjar á ljósmynd.
Myndavélin beinist að pólaroid
mynd sem er haldið í hendi og myndin
sýnir mann sem liggur á steingólfi
umkringdur blóðslettum. Áhorfandinn
dregur þá ályktun að maðurinn
sé dauður, hann hafi verið drepinn
og að maðurinn sem heldur á myndinni
sé sá sem drap hann. Sú ályktun
er rétt, en eftir það getur áhorfandinn
gleymt eigin ályktunum og ályktunarhæfni,
því héðan í frá
er allt á sandi kvikum og ómögulegt
að vita hvað er er að gerast.
Eftir þessa senu ferðumst við afturábak
í tíma með kvikmyndinni, sem er
gefið til kynna með því að
spila upphafssenuna afturábak, fyrst máist
myndin út, svo rennur hún upp í
myndavélina, svo svífur byssan upp
af gólfinu í hönd morðingjans
og blóðið hreinsast upp af steingólfinu.
Svo kemur skotið. Næst sjáum við
næstu senu á undan, sem endar með
skotinu, og svo koll af kolli, þar til einskonar
upphafi er náð, upphafi sem er endir
og skýrir alls ekki byrjunina – sem
er endirinn, muniði – heldur skilur allt
eftir galopið. Söguþráðurinn
er þessi: Leonard Shelby er að leita að
morðingja konu sinnar. Leitin er nokkuð
flókin, því Leonard er með
heilaskemmd sem gerir það að verkum
að skammtímaminni hans er horfið.
Hann getur ekki búið til nýjar
minningar. Hann man allt fram að árásinni
á konu sína, þarsem hann fékk
sjálfur höfuðhögg með fyrrgreindum
afleiðingum, en eftir það man hann
ekkert nema í stuttum bútum. Þannig
er hann eins og alzheimersjúklingur, í
hvert skipti sem hann vaknar, þá man
hann ekki hvar hann er, í hvert skipti sem
hann hittir fólk, þá man hann
ekki hvort hann hefur hitt það áður,
nema hann hafi þekkt það frá
því fyrir heilaskaða.
Til þess að vinna bug á þessari
fötlun hefur Leonard komið sér upp
kerfi, þarsem hann tekur myndir af umhverfi
sínu og merkir þær vandlega,
hann skrifar sjálfum sér minnismiða
og það sem hann vill muna varanlega, eins
og það sem snýr að leitinni
að morðingjanum, það lætur
hann tattúvera á líkama sinn.
Þannig skapast sjálfsmynd í
brotum, minningabrotum og minjagripum, minnismiðum
og ljósmyndum, og svo auðvitað því
sem ritað er bókstaflega á líkamann.
En hver er sá maður og hvernig getur
hann treyst því að hann sé
raunverulega sá sem hann er? Eins og vinur
hans Teddy segir alltaf: þú veist hver
þú varst, en þú hefur
ekki hugmynd um hver þú ert núna.
Hvernig er hægt að treysta minningum sem
þú býrð til sjálfur?
Bókstaflega býrð til með því
að taka af þeim mynd og merkja hana, skrifa
sjálfum þér minnismiða,
gera minnismiða úr sjálfum þér.
Þannig er velt upp mikilvægum spurningum
um sjálf og sjálfsmyndir, hvernig
þær eru tilbúnar og hvernig þær
má stöðugt endurgera, endurframleiða
með því að stokka minningar
upp á nýtt, bókstaflega, eins
og búnka af ljósmyndum. Því
það kemur fljótlega í ljós
að sú tilvera sem Leonard lifir er ekki
sú sem hann heldur, og að minningakerfi
hans er ófullkomið og villandi.
Aðrar persónur myndarinnar eru heldur
ekki allar þar sem þær eru séðar.
Kvenpersónan Natalie, sem í fyrstu
virðist full samúðar með Leonard,
reynist flagð undir fögru skinni, einskonar
femme fatale, og Leonard uppgötvar það
aldrei, því minningabrot hans segja
honum að hún sé góð.
Og þrátt fyrir að hann uppgötvi
mistökin, þá nær hann ekki
að leiðrétta þau, því
hann finnur ekki penna í tíma til
að skrá minninguna niður. Svo hverfur
hún út í bláinn. Vinurinn
Teddy er líka tvöfaldur í roðinu,
og minnismiðar Leonards um hann vafasamir.
Þannig eru byggðar inn sprungur í
hina kerfisbundnu sjálfsmynd Leonards, sprungur
sem halda síðan bara áfram að
víkka.
Og ekki bara í lífi Leonards, því
áhorfandi getur ekki annað en speglað
líf sitt í lífi hans. Því
það verður ekki hjá því
komist að velta fyrir sér að hversu
miklu leyti við lifum okkar lífi nákvæmlega
svona, háð minningarbrotum og minjagripum,
sem staðfesta sjálfmynd okkar, og skapa
hana um leið. Hver kannast ekki við að
skoða gamlar myndir og rifja upp í örvæntingu
hvar og hvenær þær voru teknar,
og enda svo jafnvel með rangan merkimiða,
tilbúna minningu. Hvað ef þessi
mynd væri alls ekki tekin í Hong Kong
2000, eins og stendur í myndatextanum, heldur
einhverstaðar allt annarstaðar eins og til
dæmis í stúdíói:
hvað ef þessi maður sem hringir í
mig og segist vera frá Ríkisútvarpinu
er alls ekki sá sem hann segist vera, heldur
einhver allt annar? Ef ég týni minnismiðanum
mínum þá missi ég af
þessu stefnumóti og þessum fundi
og líf mitt getur gerbreyst á svipstundu.
Hinn þrítugi leikstjóri og handritshöfundur
Christopher Nolan hefur hér skapað það
sem er að mínu mati hin fullkomna mynd.
Eftir að hafa séð Memento tvisvar
get ég ekki fundið nokkurn galla. Fyrir
utan tæknileg gæði, gæði
innihalds og efnistaka, velheppnaða tónlist
og frábæran leik, þá er
Memento líka mátulega löng, öguð
og óendanlega hugvekjandi, en allt þetta
hefur sárlega skort í mörgum
stórmyndum undanfarið. Það
er helst kínverska myndin um tígurinn
og drekann sem náði slíkri fullkomnun,
en það er ekki að marka, því
hún er ekki amerísk.
Memento er reyndar ekki heldur fyllilega amerísk
því leikstjórinn er enskur og
aðalleikarinn líka fæddur á
Englandi, þó hann hafi alist upp í
Ástralíu. Guy Pearce er líklega
þekktastur úr kvikmyndinni The Adventures
of Pricilla, Queen of the Desert, þarsem hann
lék dragdrottningu, en margir muna einnig
eftir honum úr L.A. Confidential, þarsem
hann lék á móti samlanda sínum
Russel Crowe. Carrie-Ann Moss sem sló fyrst
í gegn í Matrix, og átti síðan
glæsilega sveiflu í Chocolat, sýnir
hér enn og sannar að hún er svalasta
leikkonan um þessar mundir og Joe Pantoliano
sem einnig var í Matrix er frábær
sem hinn langþreytti vinur sem hefur átt
meira gefandi vinasambönd en þessi. En
hann fær þó að segja sömu
brandarana aftur og aftur.
Sömuleiðis hlustendur góðir,
hvet ég ykkur til að sjá Memento,
aftur og aftur.
Allt um móður mína
—(RÚV, 1999)
Myndir spænska leikstjórans Pedro
Almodovar hafa oft einkennst af áherslu
á stíl og yfirbragð þarsem
hið sýnilega eða sjónræna
skipar ekki minni sess en sjálf sagan.
Þessi stílbrögð ná
út yfir leikarana líka, en myndirnar
eru iðulega mannaðar mjög sérstökum
leikurum sem segja söguna ekki síður
með útliti sínu en í
töluðu máli. Ekki svo að skilja
að sögur leikstjórans séu
eitthvað þunnar og að hin sjónræna
áhersla yfirtaki myndirnar sem einskonar
staðgengill fyrir sjálft viðfangsefnið,
þvert á móti, því
eins og berlega sést í nýjustu
myndinni, Allt um móður mína,
þá skortir ekki hugmyndirnar.
Sagan segir frá Manuelu og syni hennar
Esteban sem ætlar að verða rithöfundur.
Manuela er hjúkrunarkona og starfar meðal
annars við það að hugga aðstandendur
og fá þá til að samþykkja
að gefa líkama hins látna til
líffæraflutninga. Eins og lög
frásagnarformúlunnar gera ráð
fyrir missir Manuela son sinn í slysi og
er þá í sömu sporum og
aðrir aðstandendur; hún er beðin
að gefa líkama sonarins til líffæraflutninga.
Þessi saga ein og sér hefði dugað
mörgum, og hefur reyndar dugað mörgum,
til að gera heila mynd, en fyrir Almodovar
er þetta bara inngangur. Eftir þetta
getur Manuela ekki hugsað sér að
vinna á spítalanum og hún
fer til Barselóna til að finna föður
Estebans. Í Barselóna hverfist sagan
skyndilega inn í heim kynskiptinga, en
það verður fljótlega ljóst
að slíkur, eða réttara sagt:
hálfur slíkur, er faðirinn.
Inn í málið blandast síðan
vinkona Manuelu, Agrado, sem einnig er hálf
kynskiptingur, fræg leikkona og ástkona
hennar sem er háð heróíni,
ólétt nunna með alnæmi
og loks faðirinn sjálfur.
Saga þessara margbreytilegu persóna
er fléttuð listilega saman, og eins
og áður er markvert að sjá
hvernig hið óvenjulega og furðulega
er sett fram á einstaklega blátt
áfram hátt og án þess
að á það sé lagður
dómur. Það sama má segja
um tilfinningasviðið, en eins og ljóst
má vera býður sagan uppá
að spilað sé á allan tilfinningaskalann,
en almennt séð tekst Almodovar að
stýra framhjá óvættum
væmninnar og lofar kímninni að
ráða ríkjum, mitt í allri
tragedíunni.
Skrif sonarins um móðurina eru leiðartema
myndarinnar, en dagbók eða glósubók
hans myndar ákveðinn ramma, eins og
titillinn gefur til kynna. Annar rammi er svo
sjálft leikhúsið, en leikkonan
hafði óvart orðið völd
að dauða sonarins, því hann
varð fyrir bíl þegar hann var
að reyna að fá eiginhandaráritun
hjá henni. Manuela fer að vinna fyrir
leikkonuna og er þá sjálf
að leika hlutverk, því hún
leynir ástæðunni fyrir veru sinni
þar. Kynskiptingurinn Agrada leikur stöðugt
tvö hlutverk, karls og konu og meira að
segja ólétta nunnan er einnig að
leika hlutverk.
Leikurinn er svo undirstrikaður enn frekar
með stöðugum hlutverkaskiptingum,
bæði á sjálfu leiksviðinu
og utan þess. Heróínistinn
veikist og Manuela tekur hennar hlutverk sem Blanche
í leikritinu Sporvagninn girnd, en hún
hafði einmitt leikið það hlutverk
á móti eiginmanni sínum og
barnsföður og kynnst honum þar.
Þegar nunnan veikist þarf Manuela
að taka hana að sér og þá
tekur Agrada við sem aðstoðarkona
leikkonunnar og hún endar líka uppi
á sviði, því leikkonunni
og ástkonunni lendir saman svo þær
geta ekki leikið.
Sviðsetning Agrödu má sjá
sem einskonar írónískan hápunkt
á þeirri umfjöllun um stöðu
kvenna og kynja sem gengur í gegnum myndina,
því Agrada lýsir því
hvað hver aðgerð á líkama
hennar kostaði: þetta er það
sem kostar að vera kona.
Inn í allan þennan leik innan leiks
blandast síðan markvissar sviðsetningar
sjálfrar myndarinnar, en Almodovar notar
sterka liti og merkilegar litasamsetningar til
að skapa persónum sínum rétt
umhverfi. Stíll áttunda áratugarins
er áberandi, grænir litir og appelsínugulir,
og stórmynstruð veggfóður,
en þess ber að geta að þessi
stíll er í mikilli uppsveiflu um
þessar mundir og því virkaði
umhverfið ekki gamaldags eða tíðarandalegt,
þrátt fyrir að hafa vissulega
skapað ákveðna tímaflakkstilfinningu,
en sagan á greinilega að hafa hafist
á áttunda áratugnum.
Almodovar hefur verið nokkuð mistækur
undanfarið en með þessari mynd er
hann aftur kominn á sporbraut, og meira
en það, því ekki aðeins
er hann hér að vinna með kunnugleg
viðfangsefni úr fyrri myndum sínum
heldur tekst honum að hleypa í þau
nýjum krafti.
|
