Karel Capek (RÚV, 2001)
Það kemur hlustendum væntanlega nokkuð skringilega fyrir sjónir að rithöfundurinn Karel Capek er almennt talinn þekktastur þeirra rithöfunda sem koma frá Prag. En þekktasti Prag rithöfundurinn er auðvitað Gustaf Meyrink, höfundur Der Golem, þó sumir myndu kannski vilja nefna Franz Kafka í þessu sambandi.
Á síðasta áratug hafa komið út nýjar þýðingar og útgáfur af verkum Capeks sem sýna glöggt að mikilvægi Capeks hefur aukist mjög á undanförnum árum, og segja jafnframt sitt um stöðu hans í bókmenntum og hugmyndasögu samtímans.
Ein af ástæðunum fyrir þessum auknu vinsældum er líklega sú að Capek er maðurinn sem bjó til orðið ‘robot’ sem á íslensku hefur að óþörfu verið þýtt sem vélmenni. Orðið robot er dregið af tékkneska orðinu yfir verkamann, og vísar þannig til vinnuafls, með tilheyrandi pólitískum undirtónum. Á öðrum málum er orðið látið halda sér eins og títt er um orð sem bera í sér tiltekna skírskotun, og hefur það komið sér vel, þegar þarf að endurmeta skilninginn á orðinu. Því þegar verk Capeks eru lesin í dag verður það ljóst að þrátt fyrir að orðið róbót hafi verið notað til að vísa til vélmenna eða sjálfvirkrar vélvirkni af ýmsu tagi, þá eru róbótar hans alls ekki vélmenni, heldur miklu frekar einskonar sæborgir, eða lífrænt ræktað kyn. Að þessu leyti líkjast róbótar Capeks mun meira nútímahugmyndum um líftækni en gamaldags sýn á vélmenni sem einskonar talandi vélar á hjólum. Það sem hefur ekki breyst er að bæði fyrirbærin fela í sér undirtóna yfirráða og kúgunar: annarsvegar yfirráða manna yfir ‘óæðra’ mannkyni, sem er nýtt sem vinnuafl, og hinsvegar þeirrar hættu sem mannkyninu getur stafað af slíku kyni.
Það er í leikritinu RUR, frá árinu 1921, eða Rossums Universal Robots eins og það er kallað á ensku, sem orðið Robot kemur fyrst fyrir, en orðið var búið til af Karel Capek og bróður hans Jósef. Í dag er nafn Karels þekktara en Jósefs, en á sínum tíma voru báðir bræðurnir virtir höfundar, og því er það svo að í dag er Karel einum eignað róbótaorðið. Karel fæddist árið 1890 og dó 1938, og þurfti því ekki að líða ofsóknir nasista, en bróðir hans lenti í fangabúðum vegna pólitískra skoðanna sinna og dó þar 1945. Capek starfaði bæði sem blaðamaður og rithöfundur og varð á tímabili að mikilvægustu rödd tékkneskra bókmennta og tengdist mjög stofnun lýðveldisins. Skrif hans eru mjög pólitísk og fjölbreytt, hann skrifaði jöfnum höndum leikrit, smásögur og skáldsögur, vísindaskáldskap, glæpasögur og heimspekileg verk.
Skáldsagan Salamöndrustríðið ber greinileg merki bakgrunns Capeks sem blaðamanns en sagan er að hluta til sögð í blaðagreinum og öðrum skrifum, sem ljær henni ótrúlega nútímalegan blæ, sérstaklega með tilliti til þess að flestar blaðagreinanna birtast sem fótnótur. Capek hefur verið óhræddur við að flakka á milli forma og stefna og ófeiminn við að blanda saman hámenningu og dægurþrasi, og gera þannig tilraunir með bókmenntagreinar og tegundir.
Yfirleitt eru verk Capeks túlkuð sem gagnrýni á vélvæðingu og tæknihyggju að því leyti sem gervimenni hans eru séð í neikvæðu ljósi, en gagnrýni hans beinist ekki síður að mannkyninu og ‘misnotkun’ þess á vélum og tækni. Reyndar má segja að það sé ómögulegt að negla niður nákvæmlega hvert gagnrýni Capeks beinist, því það eru alltaf ákveðnir níhílískir undirtónar í verkum hans, hann er leiftrandi írónískur á allt, hvort sem það er hugsjón manngilda, gróðahyggja kapítalisma eða fasísk vélhyggja.
Þetta kemur berlega fram í leikritinu um róbótana. Róbótaleikritið byrjar á því að ung stúlka heimsækir eyju nokkra, en þar eru höfuðstöðvar róbótaframleiðslunnar. Stúlkan hefur pólitíska hugsjón og vill berjast fyrir réttindum róbótanna sem eru seldir um allan heim sem ódýrt vinnuafl, og fær einn róbótaverkfræðinginn til að gefa rótbótunum aukna sjálfsvitund. Sem verður að sjálfsögðu til þess að þeir taka höndum saman, yfirtaka heiminn og útrýma mannkyninu. Þannig er ljóst að manngildishugsjón stúlkunnar er jafnfáránleg og gróðahugsjónin sem liggur að baki framleiðslu róbótanna.
Vísindafantasían hefur alltaf verið sterkt pólitískt afl, flestir þekkja sögur George Orwells, Aldous Huxleys, H. G. Wells og John Wyndham, en þessir höfundar hafa nýtt sér vísindaskáldskap til að koma á framfæri pólitískri gagnrýni. Slík gagnrýni hefur oft fengið nokkuð einhlíta túlkun, það var til dæmis lengi viðtekin hugmynd að verk sem fjalla um samskipti og baráttu manna og véla séu fyrst og fremst að fordæma vélhyggju, og haldi fram manngildi. Þannig sé vélinni stillt upp gegn manninum til þess að undirstrika illsku vélhyggjunnar og yfirburði mannsins. Á undanförnum árum hefur þessi sýn verið gagnrýnd og bent á að við nánari lestur verkanna kemur oft í ljós heilmikill tvískinnungur, þarsem ljóst verður að andstæðan milli manna og véla er ekki eins einhlít og virðist í fyrstu, og að oft fela þessi verk í sér sterka gagnrýni, bæði á mannlegt samfélag í heild sinni, svo og hefðbundnar hugmyndir um mennsku.
Kannski má sjá hreina tvíhyggju af þessu tagi í sumum vísindafantasíutextum, en hún er sannarlega ekki til staðar í verkum Capeks. Verk hans eru að mínu mati sérlega gott dæmi um pólitískan skáldskap af bestu gerð, skáldskap sem rennur aldrei út í áróður, helgislepju eða aðra flatneskju. Bæði róbótaleikritið og Salamöndrustríðið eru um margt ótrúlega framsýn skrif hvað varðar umræðu um stöðu sæborga og gervimenna, og afstöðu til þeirra.
Í RUR tekur Capek upp þræði frá 19. aldar verkum eins og Frankenstein og Island of Dr. Moreau og vefur inn í nútímatækni og skapar þannig nýja goðsögn úr þessum bókmenntalegu mýtum. Þessi nýja goðsögn hefur síðan verið mjög áhrifarík: það má til dæmis benda á að frægasta skáldsaga Philip K. Dick Do Androids Dream of Electric Sheep? er greinilega undir miklum áhrifum frá leikriti Capek, en eftir þeirri skáldsögu gerði Ridley Scott kvikmyndina Blade Runner sem hafði varanleg áhrif á vísindamyndir. Þess ber einnig að geta að fimm árum eftir að Capek skrifar RUR gerði þýski kvikmyndagerðamaðurinn Fritz Lang myndina Metropolis, sem einmitt fjallar um hvernig verkalýðurinn er orðinn vélrænn vegna of náinna tengsla sinna við þær vélar sem hann vinnur við. Sjálfur þurfti Capek ekki að leita langt til að finna goðsagnir um vinnuglöð gervimenni, því Prag er heimkynni hins gyðinglega Gólems, sem einmitt var gerður til að vinna, en ruglaðist einn daginn og gekk berserksgang, íbúum borgarinnar til mikillar skelfingar.
Eina verkið sem hefur verið þýtt eftir Capek á íslensku er skáldagan Salamöndrustríðið, sem kom fyrst út árið 1936, og var hans síðasta en jafnframt þekktasta verk. Sagan segir frá risasalamöndrum nokkrum sem eru þjálfaðar til vinnu, allt þar til þær taka sig saman og varpa af sér oki þrælahaldsins og yfirtaka heiminn, líkt og róbótarnir í RUR. Salamöndrurnar voru aðallega notaðar til að búa til landfyllingar, en þarsem heimkynni þeirra er hafið þá er það þeirra fyrsta uppreisnarverk að sprengja upp strandir og heilu löndin og útbúa sjálfum sér þannig heimkynni. Sagan endar á því að allt er komið á flot og eina von mannkyns er sú að salamöndrurnar læri af manninum og taki því að berjast innbyrðis! Í sögunni blandar Capek verkalýðsáróður sinn umræðu um kynþáttafordóma, enda bauð tíminn aldeilis upp á það. Það er ógleymanlega dásamleg lýsingin á hinni þýsku salamöndru, sem ljósari yfirlitum og beinni í baki en aðrar, verður að tákni fyrir yfirburði hins germanska kynstofns.
Verk Capeks eiga fullt eins mikið erindi í dag og þau áttu á fyrstu áratugum síðustu aldar, einmitt nú, þegar mannkynið er að horfa upp á alveg nýjar leiðir til að umskapa sjálft sig og umhverfi sitt.
úlfhildur dagsdóttir