Reykjavík ó Reykjavík og allt það (RÚV, 1997)
Bráðum verður Esjan inni í Reykjavík hugsa ég með mér þar sem ég stend á þaki heimilis míns í Breiðholtinu og horfi yfir heiminn. Fyrir framan mig er Esjan, fyrir neðan mig Reykjavík og fyrir ofan mig breiðir Breiðholtið fagurlega úr sér. Nú stefnir allt í það að stórborgin Reykjavík stækki enn og dreifi sér alla leið upp að Esju. Þetta er borgarfjallið segi ég þá við útlendingaherdeildina mína, einu sinni var það sveit stjúpföður míns. Eitt lítið skref fyrir borgarbúa en risastórt stökk fyrir fjall. Ó dýrðin dýrðin segi ég við lóu sem vappar í túninu heima og gefur mér engan gaum fyr en ég hendi í hana steini. Hún er svo óvön mannaferðum hér að hún kann ekki að styggjast eins og öll alminnileg borgardýr. Enda ekki að furða þar sem hér í Breiðholtinu er allt hægt og hljótt, varla bíll á ferli. Til manna sést náttúrulega aldrei og oft á ég erfitt með að trúa á að það sé til líf í öðrum húsum. Það er helst á björtum laugardagskvöldum þegar grillmökkurinn liggur yfir holtinu að vart verður við fólk og þá í formi óljósra radda sem berast að handan yfir runnana. Aldrei sést til mannaferða, hér eru allir vel faldir bakvið jogginggalla og runnaþykkni.
En svona á þetta einmitt að vera hugsa ég með sjálfri mér og klifra niður af þakinu og legg af stað í strætóleit, Breiðholtið er að þessu leyti dæmigert úthverfi. Hugmyndin að baki úthverfum er sú að forðast ys og þys bæjarlífsins og vernda sig gegn hávaða og mengun og ofbeldi því sem fylgir miðborginni. Úthverfi eru beinlínis hönnuð fyrir útigrill og ófælnar lóur og eiga að vera svefnbæir sem eru sjálfum sér nógir. Úthverfi eru einskonar velferðaræxli á borgum og standa í hugum fólks fyrir allt það sem er leiðinlegt og staðnað og forpokað miðað við hinn lifandi kjarna sem miðborgin er. Í úthverfum býr fólk sem ekki á heima í miðbænum í fleiri en einum skilningi og horfir á sjónvarp allan daginn milli þess sem það skýst út í vídeóleigu á bílnum. Í úthverfinu kristallast allt sem borgarlífið skilgreinir sig gegn, andlegur dauði og daglegur drungi hversdagslífsins. Þannig eru úthverfi ekki ólík smábæjum segi ég út í loftið þar sem ég stend frammi fyrir Mjóddinni og hóp af gulum hnúfubökum. Í Mjóddinni þekkir verslunarfólkið viðskiptavinina með nafni og enginn þarf að óttast að týnast í fjöldann því að hér er vel fylgst með fólki. Í Mjóddinni og öðrum slíkum verslunarkjörnum er hægt að erinda allt það sem þarf í hinu daglega amstri og í sjálfu sér þarf maður aldrei að fara úr Breiðholtinu.
Þegar ég kem niður í bæ er þar allt annar heimur. Á Lækjartorginu er lífleg bílaumferð og afgreiðslufólkið í Ríkinu er byrjað að þekkja mig og Laugavegurinn er iðandi af túristum. Skólavörðustígurinn er kannski ekkert sérstaklega sprækur í dag en þegar ég beygi inn í Bergstaðastrætið dettur allt í dúnalogn. Eftir að hafa gengið alein framhjá auðu bakaríi og hárgreiðslustofu fer mér að líða dálítið eins og Palla sem var einn í heiminum og reyni að hugsa upp skýringar. Kannski að Ragnar hafi spáð suðurlandsskjálftanum mikla rétt í þessu meðan ég var uppnumin af geimverum og borgin hafi umsvifalaust verið rýmd. Þetta gæti verið ástæðan fyrir því að það virtust bara vera túristar í bænum, þeir hafa ekki skilið fréttina og jafnvel haldið að þetta væri bíómynd. Og kannski er skjálftinn riðinn yfir, hugsa ég og leggst á glugga og allir hafa farist og sjálf er ég bara draugur á framliðinni gangstétt. Þá er Reykjavík eins og Pompeii, eilíf draugaborg mörkuð í öskulag sögunnar. Eða kannski, hugsa ég, og færist nú öll í aukana, kannski er þetta alls ekki Reykjavík heldur bara módel, einskonar barbíborg eða einfalt pappalíkan sem hefur aldrei hýst lifandi fólk og er bara hér til reynslu. Það gæti skýrt hversvegna miðbær Reykjavíkur er alltaf svona ferlega dauðyflislegur. Eitthvað hlýtur að ganga hér á seyði því að ekki getur það verið að sjálf miðborgin sé svona nálík Breiðholtinu, úthverfinu. Það getur ekki komið til greina að það sé í sjálfu sér enginn munur á miðbænum og úthverfunum og að Reykjavík sé öll ekkert annað en svefnbær án borgarbrags, draugaborg án suðurlandsskjálfta. Nei, segi ég ákveðin þar sem ég stend undir klukkunum í tröllakirkjuturni og horfi yfir dormandi borgina, þetta er alltsaman einn stór misskilningur, þar sem eru miðbæir þar er líf og því til sönnunar sé ég breska poppstjörnu stinga sér inn í sjoppu.

Gisp (RÚV, 1999)
Á undanförnum árum hefur myndasagan verið í mikilli uppsveiflu í Bandaríkjunum og Evrópu. Nýir höfundar hafa komið fram sem hafa hleypt nýju lífi í þetta vanmetna en möguleikaríka form, auk þess sem formið sjálft hefur verið að þróast. Teiknimyndasagan er miðill nútímans, þarsem sameinuð eru orð og mynd á þann hátt sem er ólíkur öðrum myndmiðlum, þrátt fyrir að myndasagan sé skyld kvikmyndinni. En meðan kvikmyndir byggja á hreyfingu er myndasagan kyrr, það er lesandinn sjálfur sem drífur hana áfram og það er sömuleiðis lesandinn sjálfur sem skapar hana, með því að lesa í dálkinn milli rammanna og tengja rammana saman í eigin huga. Þannig les lesandinn sig frá ramma til ramma og verður stöðugt að fylla í eyður, öfugt við nokkuð strítt og rennandi upplýsingaflæði kvikmyndarinnar. Þetta krefst ákveðinnar kunnáttu sem er mjög mikilvæg samtímanum, en þá kunnáttu má einfaldlega kalla myndlæsi. Nútímasamfélagið er hlaðið myndrænu efni sem birtist fólki í öllum myndum og gerðum, allt frá umferðaskiltum til auglýsingaskilta, arkitektúr til útilistaverka. Þetta efni er sjaldan textað og því þarf þjóðfélagsþegninn að geta lesið í þessar upplýsingar jafnharðann. Þrátt fyrir að myndrænt efni eigi í eðli sínu að vera aðgengilegra en hið ritaða orð, að því leyti sem mynd vísar til þekkts veruleika, þá er það ekki einhlítt, því mál mynda byggist iðulega á einhverri breytingu, einföldun eða afmörkun hins þekkta veruleika, umferðaskilti eru einfölduð tákn og auglýsingar ofhlaðnar augnaveislur. Þannig er það ákveðin list eða tækni að lesa í þessar myndir, og þessa kúnst kennir teiknimyndasagan einna best.
Myndasagan leiðir lesanda milli ramma og hvetur hann til að fylla í eyðurnar, bókstaflega eyðurnar milli rammanna, tengja textann við myndirnar og þræða sig þannig í gegnum söguna. Dæmi um slíka leskennslu sem sýnir á skemmtilegan hátt mismunandi sýn er saga eftir norska teiknarann Erik Ildahl, Skapningens herre, sem birtist í nýjasta hefti íslenska myndasöguritsins Gisp. Sagan er sýnd í tveimur útgáfum hlið við hlið á síðunni, þarsem sami texti segir sögu venjulegs heimilisföður, annarsvegar útfrá sjálfum honum og hinsvegar útfrá hundinum hans. Í eigin sýn er heimilisfaðirinn skopstældur, en í sýn hundsins er hann karlmannlegur og dýrslegur. Hundurinn túlkar öll tjáskipti sem hnus og urr, og það skemmtilega er að sami textinn gengur svo fullkomlega upp fyrir báða hluta, þann mannlega og þann dýrslega.
Þessi saga er ein af mörgum bráðskemmtilegum norrænum sögum sem birtast í Gisp, sem nú er komið út í áttunda sinn, og þjónar í annað sinn þeim tilgangi að vera sýningaskrá. Í ritinu eru yfir 30 sögur eftir rúmlega 20 höfunda, og eru 11 þeirra íslenskir.
Sögurnar sverja sig flestar í ætt við evrópska hefð fremur en ameríska eða japanska en það þýðir ekki að þær séu einsleitar heldur eru þær eins fjölbreyttar og má vera. Sumar eru raunsæislegar þjóðfélagsstúdíur og satírur, eins og áðurnefnd saga Ildahl, sagan Sumar eftir danska höfundinn Teddy Kristianssen, sem segir frá einmanalegum dauða einmana meðalmanns, og sögurnar um Mímí og Mána eftir Bjarna Hinriksson, sem taka stikkprufur af kynjabaráttu og gluggaumslögum. Aðrar sögur eru ævintýralegar fantasíur, eins og uppáhaldssagan mín þarna, en það er sagan um Spellvirkjann og bombuna í barninu eftir Svíann Max Anderson, en þar segir frá martraðarkenndri leikfangabúð og barni sem er vinur leikfanganna og lítur út alveg eins og þau. Enn aðrar sögur blanda fantasíu og veruleika á þann hátt sem hæfir forminu svo vel til að ná fram áhrifum, en dæmi um slíkar sögur er spillti stjórnmálamaðurinn Hálfdán uggi eftir Ómar Stefánsson og sögur Þorra Hringssonar af Bob Móral. En myndasagan er líka fagurfræðilegt myndlistaform, og enn verð ég að telja fram íslenska teiknara, því ég varð afskaplega hrifin af sögum þeirra Freydísar Kristjánsdóttur og Braga Halldórssonar sem eru fyrst og fremst fagurfræðilegar stúdíur. En það er erfitt að lýsa myndum í máli og því verð ég að brjóta odd af oflæti mínu og hreinlega hvetja lesendur að drífa sig út í búð eða Norræna hús og sjá fyrir sig sjálfa.
Ritstjóri myndasögusýningarinnar Gare du Nord segir í formála sínum að erfitt sé að finna sameiginleg einkenni eða þræði milli norrænna teiknimyndasagna og ekki ætla ég mér að bæta þar um betur. Hinsvegar fannst mér ánægjulegt að sjá að íslensku sögurnar voru almennt séð engu síðri en þær norrænu sem er gleðiefni vegna þess hvað þetta form er lítið þekkt hér á landi og er ástæða til að óttast að höfundar fái ekki þá örvun sem þeir þurfa, eða jafnvel finni sig knúna til að slá af kröfum vegna fákunnáttu lesenda.
Áttunda hefti Gisp er gefið út í bókarformi, með kili og öllu saman, en ekki í tímaritastærð eins og fyrri ritin. Þetta er í samræmi við þá tilhneigingu myndasögunnar að safna sér í bækur og skila sér þannig til lesenda, öfugt við heftauppsöfnun fyrri ára. Þetta nýja útlit er eitt dæmið um hvernig formið er að hasla sér völl á eigin forsendum og nýjum markaði, og þjóna kröfuharðari lesendum.