|
|
Sýningarskrár
Matur er mannsins megin? (Í sýningarskrá
fyrir Þorra Hringsson, 1999)
Einu sinni var ég beðin að skrifa
grein um íslenska matargerð í
írskt bókmenntatímarit um mat.
Ég svaraði því til að
ég hefði lítið að segja
um íslenska matargerð, en gæti
skrifað sitthvað um mannát. Það
varð úr og síðan halda Írar
væntanlega að Íslendingar séu
mannætur? Nefnd mannátsgrein kemur
alltaf upp í huga mér þegar
ég skoða munúðarfull verk
Þorra Hringssonar, því samkvæmt
mínum kokkabókum eru það
lystugustu og skrautmestu veislurnar sem eldaðar
eru úr mennsku hráefni og því
er alltaf einhver ókennilegur bragur yfir
lystrænu og fagurlega skreyttu matarborði.
Því hversu lystug sem veislan er gerir
hinn ósegjanlegi mennski undirtónn
hana alltaf að ákveðnu ógeði,
vekur velgju og gefur tilfinningu fyrir ofgnótt
(of mikið mannakjöt í einum líkama),
líkt og gljáborinn marglita maturinn
sem virðist alltaf tilbúinn til að
vella út úr þessum skýrt
afmörkuðu römmum Þorra. Jafnframt
því að vekja líkamleg viðbrögð
virðast myndirnar hefja sig yfir hið efnislega
og verða að hreinni táknmynd matar,
táknmynd sem ekki vísar til neins
og er einungis eigin ímynd, flatt yfirborð
upphafningar, matur án megins. Þessi
tilfinning er studd með skuggum sem á
óþægilegan hátt halla
fram að áhorfandanum og bera í
sér þá vissu að myndin er
tekin einhverstaðar annarstaðar frá,
hinumegin frá (næstum eins og spegill,
eða glæra?) og að þaðan
sé það hún sem horfi á
áhorfandann, með öllum sínum
marglitu fluguaugum sem raða sér í
hringi eins og konfekt, tilbúin að hvolfa
sér yfir hann í allri sinni ofgnótt.
Því ofgnóttin, gnægtin,
hverfur aldrei, þótt hún hverfist
andartak inn í ímynd, hún er
þarna í þessum þrýstnu
sykurhjúpuðu smákökum, glampandi
og titrandi jarðarberjahlaupinu og sorgmædda
grísnum með sítrónuna í
snoppunni og þessi ofgnótt gerir það
að verkum að mann langar að sökkva
nöglunum í strigann, skafa burt málninguna
og jafnvel rífa burt stykki – og smakka.
Það eru þessar þversagnir
sem gefa myndum Þorra kraft og gera þær
næstum óþægilega eftirminnilegar
og ágengar. Þorri tekur klisjur um
list og lyst og matargerðarlist og snýr
þeim á hvolf í þessum
ólystugu listaukum. Fyrirmyndirnar eru uppskriftabækur,
manipúleraðar myndir sem eru þegar
eftirmyndir sjálfs matarins, sem er alltaf
hinn ómögulegi efnisleiki utan veruleika
myndanna. Þessi tvöfalda eftirmynd málverksins
hefur sig upp í nýtt form, nákvæm
endurgerðin yfirfyllir fyrirmyndina og vellur
út úr henni, sprengir ramma hennar
í sakleysilegum hermileik sínum. Það
er engin leið að þessi uppskrift hafi
lifað af ferðina óbreytt. Hver er
hinn sanni efnisleiki jarðarberjahlaupsins?
Matarlím, jarðarberjasaft og naglalakk?
Eða kalda pastahlaupið? (Ég þori
ekki að láta gossa.) Ímyndin verður
efniviðnum ofviða og tekur hann yfir; það
er svo augljóst að matarliturinn er blandaður
olíulitum og að dökkbláu,
bleiku, ljósgrænu og skærgulu
konfekthnúðarnir hafa aldrei verið
ætir.
Þannig er gervinu hampað, til-gerðinni,
þetta er hinn sjálfstæði
heimur ímyndanna sem hér ræður
ríkjum. Það er oft talað um
að við búum í heimi ímyndanna,
eftirmyndanna og hermilíkjananna eða
líkneskjanna. Nútímamanneskjan
er veruleikafirrt fyrirbæri, í mesta
lagi í tengslum við tölvuna sína.
Skyndibitar hafa tekið við af matmálstímum
og örbylgjuréttir tekið yfir matarlyst.
Þannig er smekkur nútímamannsins
spilltur á mat jafnt sem megin, hann kann
ekki lengur að meta hið gamla og hið
góða, hefðir og siði, í
samfélagi sem tekur hið yfirborðslega
og gervilega framyfir hið náttúrulega
og heilsteypta. Myndir Þorra taka okkur aftur
til þess tíma þegar matargerð
var list og matur skipti máli, var meginmál
en ekki skyndibiti. Matmálstíminn
var tími fjölskyldunnar, sú athöfn
að borða saman var – og er – ákveðið
ritúal eða seremónía sem
tengdi fólk saman og fól í
sér ákveðna samkennd þess
að deila með öðrum, gefa og taka.
Sem slíkur hefur matmálstíminn
biblíulega ímynd, og gefur tilfinningu
fyrir samfélagi manna, samhygð og einingu.
En samt felur myndin alltaf í sér
svik, spennu og trúnaðarbrest. Sameiningartákn
kristninnar er smitað blóði og gulli,
og sameind fjölskyldunnar fól í
sér valdabaráttu og togstreitu.
Þessi svik smita matarmyndir Þorra með
gervileik sínum, eða yfirborðslegum
gjörvileik. Glansmyndin glansar of mikið,
enda tilheyrir hún öðrum tíma
og verður að skoðast með gleraugum
fortíðarþrár. Því
enn ein þversögnin er sú að
þessar ímyndir tilheyra horfnum tíma
kaldastríðsáranna, tíma
þegar pödduaugnaskrímsli gerðu
hverja innrásina á fætur annari
í kvikmyndahús, tími Pleasantville.
Þannig tilheyra þessar myndir ekki okkar
ímyndaheimi, þær eru ekki partur
af okkar veruleika, heldur eru einungis til sem
ímynd þessa liðna tíma;
og sem slíkar eru þessar ímyndir
einmitt okkar, sem þekkjum heiminn bara í
myndum, sem ímynd.
Fyrir ímyndasjúkan nútímamanninn
er fortíðin best þekkt gegnum listlíkið,
sem tekur á sig bókstaflegt form líkneskju
í málverkinu af ávaxtahlaðborðinu,
en þar stendur sumarklædd postulínskona
á miðju borði, rauðklædd
og með rauða hettu í stíl
við þrýstna ávexti, dálítið
döpur á svip eins og gúlívera
í risalandi, eða ráðvillt
Eva í þessum endurgerða Eden. Einnig
hún tilheyrir öðrum tíma
en myndin/eftirmyndin, og ber með sér
endurtekna, eða öllu heldur framlengda
fortíðarþrá. Depurð
hennar er í skarpri andstöðu við
hlægjandi kvenandlitin sem fylgja matarmyndunum
eins og fyrirtíðaspenna. Þær
eru ekki postulínsdúkkur, en þær
eru í engu eðlilegri eða náttúrulegri
fyrir það. Líkt og mataruppskriftirnar
tilheyra þær öðrum tíma,
horfnum tíma, uppstillt brosandi andlitin
eru næstum eins og ókennileg, postulínsleg
fegurðin er kennimerkjalaus. Hálfopnar
einstaklega rauðmálaðar varir vísa
of augljóslega í matarmyndirnar, og
það er einhvernveginn viðeigandi að
sjá fyrir sér þessar holdlausu
konur setja saman þennan gervimat, raða
konfekti í hring og stilla út styttu.
Þær myndu brosa allan tímann
eins og þekkt er úr auglýsingum
þessa tíma (þessa tíma?),
fullkomna vel snyrta húsmóðirin
með köflótta viskustykkið að
dúlla í eldhúsinu; einstaka
sinnum stingur hún þrýstnum
bleikum bita inn um þessar ótrúlega
rauðu varir og bítur saman hvítum
(og hvössum) tönnum.
Rauðu varirnar og sterklegar hvítar tennurnar
ættu að gefa í skyn munúðarfullt
samband munns og matar, en sú mynd gengur
illa upp, það er eitthvað of mikið
við þessi andlit, líkt og það
er eitthvað alltofmikið við allan þennan
mat. Hvítir vatnsdroparnir sem leka niður
andlit einnar konunnar vekja líka upp einhverjar
vafasamar hugmyndir um munað og munúð,
opnar hlægjandi varir, tannkremshvítar
tennur, hárauð tunga, allt hverfist þetta
of auðveldlega í öskrið, undirstrikað
af hendinni sem er haldið fyrir annað eyrað
og upplyftu (rauðu) bikiníinu. Þessi
kona er á brystipúnktinum.
En þar er ekki hún Rauðhetta litla,
því hún stendur á miðju
gnægtaborði úlfsins, eins og einn
biti meðal margra. Hún tilheyrir þessum
ævintýraheimi marglits matar og undirstrikar
gerfileikinn, hún er postulínsstytta,
listlíki, og það er allur þessi
matur líka, þetta er hlaðborðið
sem allir hafa óttast að hitta fyrir
í fermingarveislunum og brúðkaupunum,
því það er svo augljóslega
óætt. Lystleysið er sumstaðar
undirstrikað með bláum grunnum, en
blátt hefur letjandi áhrif á
matarlyst.
Það er sagt að öll matargerð
sé merkingarbær, táknræn
athöfn líkt og það að
skrifa. Í stað þess að koma
orðum í setningar er hráefni formað
í unninn mat. Þessi táknfærsla
er síðan hafin upp á annað
stig þegar maturinn er mótaður
sem uppstilling, sýningargripur, og enn frekar
þegar sú sýning er endurgerð
sem mynd, málverk. Málið snýst
ekki lengur um matinn heldur sýnileika hans,
form, mótun, litaval og skreytingar. Ævintýraheimur
Rauðhettu verður að goðsagnaheimi
þarsem grillir í fætur griffonsins
(eða svíngsins?) á gul og grænköflóttum
dúk. Gyllt staupin efst í rammanum
minna á hnignunarveislur fornaldar, og þannig
er kalda pastaréttinum óvænt
stillt upp í goðsagnaheimi. En uppstillingin
er ofhlaðin og til að skyggja ekki á
hið lystilega pastahlaup eru aðrir hlutir
afskornir, og við getum einungis gískað
á hlutverk þeirra. Það sama
á við um flúruðu grindina,
gulu skálina og málmtækið
sem raða sér umhverfis reykta-laxréttinn
með kartöflumúsinni. Allir eru þessir
hlutir partur af táknfærslu matarins,
þó ekki væri nema til að
kallast á við hann, eða hvern annan,
með litum. En hvað eru þeir? Er griffinninn
holur? Er málmtúpan rjómasprauta,
eða eitthvað mun varasamara? (Kannski er
þarna komið tólið sem sprautaði
hvítu vatni á konuna á barmi
taugaáfalls.) Því þegar
maturinn er mótaður sem sýningargripur
er það ekki síður umhverfi
hans sem verður merkingarbært, eins og
greinilega kemur fram í svörtu myndunum
af svíninu og humrinum. Þær eru
klassískasti hlutinn af hlaðborðinu
og eins og til að undirstrika hnignunarandann
eru þær rósum skreyttar. Einhver
hefur lagt blóm á borðið með
þessum dánu dýrum, hógværa
rauða rós hjá humrinum, æpandi
ferskjubleikar hjá sítrónugrísnum.
Á þennan hátt er táknheimur
matarins afmarkaður og skráður, maturinn
er rammaður inn, upphafinn í hásæti
munalosta; allsstaðar nema hjá Rauðhettu.
Því þar er það hún
sjálf, hógvær á svip,
sem er í öndvegi og maturinn eins og
raðar sér kringum hana, og meðan
hún er heil, þá eru ávaxtaréttirnir
afskornir: kannski það sé hún
sem skrifar það borð?
Skriftin vísar síðan til talsins
og raddarinnar og þá erum við aftur
komin að munninum, matnum og munúðinni.
Því hversu yfirborðsleg og fráhrindandi
sem þessi gnægtaborð kunna að
virka þá hafa þau alltaf til
að bera einhvern ókennilegan efnisleika
(öfugt við hlægjandi konurnar, sem
eru algerlega óefnislegar, málning
á striga, kannski það sé
það sem er að fara með þá
blautu? Er hún alveg að uppgötva
að tilvera hennar er bara yfirborð?), og
sá efnisleiki er alltaf bæði markaður
losta (lyst?) og ógeði. Þannig
séð er forni goðsagnaheimurinn viðeigandi,
því yfir myndunum hvílir einmitt
sá tvíræði andi rómverskra
veisla sem býður uppá ofát
og fjaðrir. Þessi hnignunarandi ofgnóttar
í efni og litum er gróteskur og vísar
okkur til hinnar tvíræðu stöðu
matar sem efnis sem er bæði innan og utan
‘markanna’ eins og þau eru táknfærð
í líkamanum. Maturinn er okkur nauðsynlegur,
en jafnframt er hann alltaf ofgnótt í
líkama okkar, ofhlæði og ofboð.
Það er þetta ofboð sem er svo
skemmtilega biblíukennt, því
síðasta kvöldmáltíðin
er ekki bara tími svika heldur mannáts,
þarsem hún er endurtekin endalaust
í altarisgöngunni og sakramentinu. Eftir
að hafa borðað með Jésú,
borðum við Jésú, fórnar-lambið
mikla sem tryggir okkur eilífa næringu
og fóður.
Ef árþúsundamótin bera
með sér heimsendi og endurkomu krists,
þá mætum við slíku
vel undirbúin. Því við þessi
gnægtaborð höfum við glatt augu
okkar á lokamáltíðum sem
eiga við á öllum tímum dags,
og líkt og þá biblíulegu,
má endurtaka þessar í önnur
tvöþúsund ár.
úlfhildur dagsdóttir
|
|
|
